Abaty Tyndyrn

Ardal o harddwch eithriadol a ategir gan yr adeilad cain hwn o garreg. Pe bai’r muriau ond yn gallu siarad! Mae llafarganu’r mynachod yn atseinio drwy’r muriau yma. Er gwaethaf y ffaith bod cragen y strwythur crand hwn yn agored i’r elfennau, dyma’r abaty canoloesol sydd wedi goroesi orau yng Nghymru. Er i eglwys yr abaty gael ei hail-adeiladu o dan nawdd Roger Bigod, arglwydd Castell Cas-gwent gerllaw, ar ddiwedd y 13eg ganrif, mae cynllun gwreiddiol yr abaty i’w weld o hyd.

Tyndyrn oedd yr ail abaty Sistersaidd ym Mhrydain, a’r cyntaf yng Nghymru. Mae’r olion a welir heddiw yn gymysgedd o waith adeiladu sy’n cwmpasu cyfnod o 400 o flynyddoedd rhwng 1131 a 1536. Ychydig iawn o olion yr adeiladau cyntaf sydd wedi goroesi ond cewch eich rhyfeddu gan y ffenestri enfawr a’r cyfoeth o fanylion addurniadol a geir ar y muriau, y pyrth a’r bwaon uchel.

Rhannwyd tir yr abaty yn unedau amaethyddol neu faenorau yr oedd brodyr lleyg yn gweithio arnynt.

Ar 3 Medi 1536, ildiodd yr Abad Wyche Abaty Tyndyrn i swyddogion Brenin Harri’r VIII a, chyda hynny, daeth ffordd o fyw a oedd wedi para 400 o flynyddoedd i ben.

Mae Abaty Tyndyrn yn llawn bwrlwm 500 mlynedd yn ddiweddarach! Mae rhaglen fawr o waith cadwraeth a barodd ddwy flynedd wedi’i chwblhau ar y wyneb gorllewinol eiconig o’r 13eg ganrif – un o ryfeddodau mawr pensaernïaeth Gothig ym Mhrydain. Mae’r cerflun o Mair a’r Plentyn wedi’i osod yn ystlys ddeheuol yr abaty i bawb ei weld.